واکسیناسیون در دوران بارداری؛ کدام واکسن‌ها مهم‌اند و چه زمانی باید دریافت شوند؟

اگر بارداری، احتمالاً در ویزیت‌های مراقبت بارداری اسم چند واکسن را شنیده‌ای و شاید این سؤال پیش آمده باشد که کدامشان لازم‌اند، چه زمانی باید تزریق شوند و آیا برای کوچولویت هم فایده دارند؟ جواب یک نسخه یکسان برای همه نیست. نوع واکسن، سوابق قبلی، شرایط پزشکی و دستورالعمل کشوری در تصمیم‌گیری نقش دارند.

خبر خوب این است که بعضی واکسن‌های توصیه‌شده می‌توانند هم از مادر در برابر بیماری شدید محافظت کنند و هم از راه انتقال پادتن از جفت، در ماه‌های نخست پس از تولد به محافظت نوزاد کمک کنند. در این مطلب تفاوت «توصیه بین‌المللی» و «برنامه قابل اجرا در ایران» را هم روشن می‌کنیم.

چرا واکسیناسیون در بارداری اهمیت دارد؟

در بارداری، تغییرات ایمنی و فیزیولوژیک بدن می‌توانند باعث شوند بعضی عفونت‌ها، به‌ویژه عفونت‌های تنفسی مانند آنفلوآنزا، عوارض شدیدتری داشته باشند. واکسیناسیونِ مناسب، احتمال بیماری یا عوارض شدید ناشی از برخی عوامل عفونی را کم می‌کند؛ هرچند محافظت صددرصدی ایجاد نمی‌کند.

بدن مادر در پاسخ به بعضی واکسن‌ها پادتن می‌سازد. بخشی از این پادتن‌ها می‌توانند از طریق جفت به جنین برسند و تا مدتی پس از تولد از او پشتیبانی کنند. این محافظت موقتی است و جای واکسیناسیون خود کودک را نمی‌گیرد.

در راهنماهای بین‌المللی، کدام واکسن‌ها مطرح‌اند؟

چند واکسن بیشتر از بقیه در منابع پزشکی معتبر درباره بارداری مطرح می‌شوند؛ بااین‌حال توصیه یا موجودبودن آن‌ها در یک کشور، به معنی اجرای همان برنامه در ایران نیست.

واکسن آنفلوآنزا؛ کاهش خطر بیماری شدید مادر

آنفلوآنزا در دوران بارداری ممکن است شدیدتر شود و گاهی به بستری‌شدن منجر شود. منابعی مثل NHS و ACOG، واکسن تزریقی غیرفعال یا نوترکیب آنفلوآنزا را در بارداری توصیه می‌کنند. این واکسن حاوی ویروس زنده‌ای که بتواند در بدن تکثیر شود نیست؛ بنابراین خودش باعث ابتلا به آنفلوآنزای ناشی از ویروس واکسن نمی‌شود.

طبق راهنمای ACOG، واکسن آنفلوآنزای غیرفعال را می‌توان در هر سه‌ماهه دریافت کرد. انتخاب زمان در عمل به فصل آنفلوآنزا، موجودی واکسن و نظر پزشک یا مرکز بهداشت بستگی دارد. واکسن اسپری بینیِ زنده با واکسن تزریقی غیرفعال یکی نیست و در بارداری انتخاب معمولی محسوب نمی‌شود.

واکسن سیاه‌سرفه (Tdap)؛ کمک به حفاظت نوزاد

سیاه‌سرفه ممکن است برای نوزادان کم‌سن بسیار خطرناک باشد. واکسیناسیون مناسب مادر در بارداری می‌تواند باعث انتقال پادتن و کاهش خطر بیماری شدید در هفته‌های اول زندگی نوزاد شود. واکسن Tdap ترکیبی است و علاوه بر سیاه‌سرفه، در برابر کزاز و دیفتری نیز ایمنی ایجاد می‌کند.

زمان‌بندی در کشورها متفاوت است: در راهنمای ACOG آمریکا پنجره توصیه‌شده Tdap در هر بارداری، هفته‌های ۲۷ تا ۳۶ است. در برنامه NHS انگلستان واکسن سیاه‌سرفه از هفته ۱۶ قابل ارائه است و معمولاً حوالی اسکن میانه بارداری پیشنهاد می‌شود. این اعداد مربوط به همان برنامه‌های کشوری هستند، نه یک دستور تجویزی برای ایران.

واکسن RSV؛ پیشگیری از عفونت تنفسی شدید در بعضی نوزادان

ویروس سین‌سیشیال تنفسی یا RSV می‌تواند در نوزادان کوچک باعث برونشیولیت و دیگر عفونت‌های تنفسی شدید شود. در برخی کشورها، واکسیناسیون مادر یکی از راهکارهای کاهش خطر بیماری شدید RSV در ماه‌های اول زندگی نوزاد است؛ در بعضی برنامه‌ها نیز برای نوزاد از پادتن آماده استفاده می‌شود.

برای نمونه، NHS انگلستان واکسن RSV را از هفته ۲۸ بارداری ارائه می‌کند. راهنمای سال ۲۰۲۶ ACOG آمریکا برای افراد واجد شرایط، برنامه فصلی دیگری با بازه ۳۲ هفته صفر روز تا ۳۶ هفته و ۶ روز بیان می‌کند. انتخاب واکسن، واجدشرایط‌بودن و دسترسی به آن باید با مقررات محل زندگی هماهنگ باشد.

واکسن کووید-۱۹ و واکسن‌های وابسته به شرایط فردی

در راهنمای به‌روزشده ACOG سال ۲۰۲۶، واکسیناسیون کووید-۱۹ نیز در مراقبت بارداری مطرح است. بعضی واکسن‌های دیگر، ازجمله واکسن‌های هپاتیت یا واکسن‌های مرتبط با بیماری‌های زمینه‌ای و سفر، ممکن است فقط برای گروه‌های مشخص مطرح باشند. درباره نیاز و زمان تزریق، به توصیه روزِ پزشک و دستورالعمل رسمی کشور تکیه کن.

آیا همه واکسن‌ها در بارداری مجاز هستند؟

خیر؛ نوع واکسن مهم است. واکسن‌هایی که ویروس زنده تضعیف‌شده دارند، مانند واکسن سرخک، سرخجه و اوریون (MMR)، معمولاً در دوران بارداری توصیه نمی‌شوند و بیشتر درباره دریافت آن‌ها پیش از بارداری یا پس از زایمان تصمیم‌گیری می‌شود. واکسن آبله‌مرغان نیز در راهنماهای معتبر از واکسن‌هایی است که در بارداری نباید تجویز شود.

در مقابل، برخی واکسن‌های غیرزنده مانند انواع مشخصی از واکسن آنفلوآنزا یا واکسن سیاه‌سرفه می‌توانند در بارداری استفاده شوند. حتی در مورد واکسن‌های غیرزنده هم باید نیاز واقعی، سابقه حساسیت، زمان مناسب و برنامه واکسیناسیون محل زندگی بررسی شود.

در ایران برای برنامه واکسیناسیون بارداری چه کنیم؟

محتوای این مقاله برای شناخت توصیه‌های علمی بین‌المللی است، نه اعلام جدول رسمی واکسیناسیون بارداری ایران. نوع و زمان واکسن‌هایی که در مرکز بهداشت یا مطب به تو پیشنهاد می‌شود باید بر اساس دستورالعمل‌های جاری وزارت بهداشت ایران، سوابق واکسیناسیون و شرایط بارداری خودت تعیین شود.

اگر در فضای مجازی خواندی که «همه زنان باردار باید در هفته مشخصی فلان واکسن را بزنند»، اول بررسی کن توصیه مربوط به کدام کشور، کدام نوع واکسن و کدام تاریخ است. برنامه‌ها و دسترسی به واکسن‌ها می‌توانند با گذشت زمان تغییر کنند.

چک‌لیست کوتاه قبل از واکسیناسیون در بارداری

• کارت واکسیناسیون، عکس آن یا سابقه ثبت‌شده واکسن‌هایت را همراه ببر؛ اگر در دسترس نیست، به پزشک اطلاع بده.
• هفته بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی و سابقه واکنش آلرژیک شدید به واکسن یا مواد تشکیل‌دهنده آن را مطرح کن.
• از پزشک یا ماما بپرس نام دقیق واکسن، هدف از تزریق، زمان پیشنهادی و عوارض معمول آن چیست.
• اگر واکسنی را قبلاً دریافت کرده‌ای، خودسرانه درباره تکرار یا حذف دوز تصمیم نگیر.
• اگر قرار است سفر کنی یا شرایط پزشکی خاصی داری، زودتر درباره نیازهای ویژه واکسیناسیون مشورت کن.

بعد از تزریق واکسن چه علائمی ممکن است رخ دهد؟

پس از بعضی واکسن‌ها، درد یا قرمزی محل تزریق، خستگی خفیف یا احساس ناخوشی کوتاه‌مدت ممکن است رخ دهد. نوع و مدت عوارض به واکسن بستگی دارد. بهتر است هنگام دریافت واکسن درباره عوارض مورد انتظار و راه مناسب کنترل آن‌ها راهنمایی بگیری.

اگر بعد از تزریق دچار تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، ضعف شدید یا علائم واکنش حساسیتی شدید شدی، فوراً از خدمات اورژانس کمک بگیر. این علائم با ناراحتی معمول محل تزریق یکسان نیستند.

نکته کاربردی ماملی: سابقه واکسیناسیون را همیشه همراه داشته باش

ممکن است بعضی واکسن‌ها را سال‌ها قبل دریافت کرده باشی و تاریخ دقیقشان یادت نباشد. ثبت‌کردن نام واکسن‌ها و تاریخ آن‌ها به تیم مراقبت کمک می‌کند درباره نیازهای فعلی تو تصمیم دقیق‌تری بگیرد.

نکته ماملی 💜 اگر کارت واکسن یا سابقه ثبت‌شده داری، از آن عکس بگیر و در جای امن نگه دار. اگر سابقه ناقص است، لازم نیست خودسرانه واکسن جدید تزریق کنی؛ موضوع را با پزشک یا مرکز بهداشت درمیان بگذار.

آیا می‌دانستی؟ پادتن‌های مادر به محافظت نوزاد کمک می‌کنند

وقتی مادر در دوران بارداری بعضی واکسن‌ها را دریافت می‌کند، بدنش پادتن‌هایی تولید می‌کند که بخشی از آن‌ها از جفت عبور می‌کنند. این پدیده می‌تواند به کاهش خطر برخی عفونت‌ها در ماه‌های نخست پس از تولد کمک کند؛ برای مثال، محافظت در برابر سیاه‌سرفه یکی از هدف‌های اصلی برنامه‌های واکسیناسیون مادر در برخی کشورهاست.

دانستنی ماملی 💜 این محافظت موقت است و برنامه واکسیناسیون معمول نوزاد پس از تولد همچنان باید طبق دستورالعمل کشور پیگیری شود.

جمع‌بندی: بهترین تصمیم، واکسن مناسب برای شرایط توست

واکسیناسیون بارداری قرار است بخشی از مراقبت آگاهانه از مادر و نوزاد باشد، نه منبع نگرانی بیشتر. درباره واکسن‌های آنفلوآنزا، سیاه‌سرفه و RSV شواهد علمی مهمی وجود دارد؛ اما زمان‌بندی، دسترسی و واجدشرایط‌بودن در کشورها یکسان نیست. با همراه‌داشتن سابقه واکسن‌ها و پرسیدن سؤال‌های مشخص از پزشک یا مرکز بهداشت، می‌توانی تصمیم دقیق‌تری بگیری.

منابع علمی

NHS — Vaccinations in pregnancy

NHS — Whooping cough vaccination in pregnancy

NHS — RSV vaccine

ACOG — Maternal Immunizations (2026)

ACOG — 2026 Maternal Immunization Schedule

پرسش‌های متداول درباره واکسیناسیون در دوران بارداری

آیا تزریق واکسن آنفلوآنزا در بارداری خطرناک است؟

واکسن تزریقی غیرفعال آنفلوآنزا در راهنماهای معتبر مانند NHS و ACOG برای بارداری توصیه می‌شود. این واکسن ویروس زنده فعال ندارد و از طریق تکثیر ویروس واکسن باعث ابتلا به آنفلوآنزا نمی‌شود. درباره نوع واکسن و زمان مناسب دریافت آن از پزشک یا مرکز بهداشت سؤال کن.

آیا واکسن آنفلوآنزا باعث ابتلا به خود آنفلوآنزا می‌شود؟

نوع تزریقی غیرفعال نمی‌تواند از راه تکثیر ویروس واکسن، آنفلوآنزا ایجاد کند. بااین‌حال ممکن است پس از تزریق عوارضی مانند درد محل تزریق یا خستگی خفیف تجربه کنی؛ این عوارض با ابتلا به بیماری یکی نیستند.

واکسن سیاه‌سرفه در چه هفته‌ای از بارداری تزریق می‌شود؟

پاسخ به برنامه کشور بستگی دارد. در راهنمای ACOG آمریکا هفته‌های ۲۷ تا ۳۶ مطرح‌اند، اما در برنامه NHS انگلستان واکسیناسیون از هفته ۱۶ ممکن است. برای ایران، برنامه رسمی جاری و نظر پزشک یا مرکز بهداشت ملاک است.

آیا همه مادران باردار به واکسن RSV نیاز دارند؟

خیر، نمی‌توان برای همه کشورها و همه افراد حکم یکسان داد. در بعضی برنامه‌های کشوری، واکسن RSV به مادران واجد شرایط پیشنهاد می‌شود و در بعضی شرایط روش محافظتی دیگری برای نوزاد انتخاب می‌شود. درباره دسترسی و واجدشرایط‌بودن در محل زندگی خودت پرس‌وجو کن.

اگر سوابق واکسیناسیونم کامل نباشد چه کنم؟

نام واکسن‌هایی را که به یاد داری یادداشت کن، کارت واکسن یا سوابق ثبت‌شده را جست‌وجو کن و هرچه پیدا کردی در ویزیت بارداری همراه ببر. پزشک یا مرکز بهداشت می‌تواند درباره گام بعدی راهنمایی کند؛ خودسرانه دوزی را تکرار نکن.

آیا واکسن‌های دوران بارداری جای واکسن‌های نوزاد را می‌گیرند؟

خیر. پادتن‌هایی که از مادر به جنین منتقل می‌شوند ممکن است در ماه‌های نخست زندگی کمک‌کننده باشند، اما این محافظت موقتی است. نوزاد همچنان به برنامه واکسیناسیون توصیه‌شده برای سن خودش نیاز دارد.